شیخ محمد خیابانی منظومه سی ( 2) - حسین دوزگون
وَقَالَ الذّینَ اُوتــُوا العِلْمَ وَیـْلَكُم ثــَوابُ اللهِ خَیرٌ لِمَنْ امَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً.
(قصص/80)
طالبیهده
تبریزه گلندن نئچه گون سونرا،
محمد یوللاندی «طالبیه»یه.
اوردا بیر حجرهیه یئرلشدیریلدی
درسه باشلایاراق اولدو طلبه.
اوردا بیر نئچه ایل قالیب دایاندی،
اوخوتدولار اونا «لمعه»، «امثله»،
«عوامل»،«صرفمیر»،بیرده «سیوطی»،
«منطق كُبری»، هم «شرح الامثله».
«حاجی میرزا ابوالحسن انگجی»،
اونا «فقه» اؤیرتدی، هم «اصول» دئدی.
بیرده «حاجی میرزا حسن مجتهد»،
اونا «شیخ محمد» آدینی وئردی.
شریعت علمیندن قیراقدا اونا
میرزا عبدالعلی «حكمت» اؤیرتدی.
«ارثماطیق»،همده «هندسه»، «حساب»،
بیرده«عروض»،«نجوم»،«هئیت»اؤیرتدی.
بوردا شیخ محمد، خامنهلی جوان
اجتهاد مرزینه یاخینلاشیردی.3
ماخاچ قالا گزن، دربندی گؤرن،
علمین ذیروهلرین بیر – بیر آشیردی.
«طبیعیات»،«تاریخ»،«رجال» اؤیرنمیش،
اوخوموش «فلسفه»، اوخوموش «كلام».
«ادبیات»، «بدیع»، «منشآت» گؤرموش،
یازیردی «رساله»، یازیردی «احكام».
فَانـــْكِحُوا ما طابَ لَكُم مِنَ النِسَّاءِ
(نساء / 3)
خوش گلهجك
حاجی سید حسین، خامنهلی عالِم،
داها چوخ سئویردی شیخ محمدی.
انقلابچی روحلو، اولو پئشنماز،
داها چوخ سئویردی شیخ محمدی.
یانیندا بسلیردی بیر طاهر كیمی،
عمّاندان آیریلمیش جواهر كیمی.
اونو یئتیرمیشدی بیر شاعر كیمی،
داها چوخ سئویردی شیخ محمدی.
اورهگینین بارین یئدیردهجكمیش،
اونا شیخ محمد خوش گلهجكمیش.
امیدلر ییغناغی، بیرده دیلكمیش،
داها چوخ سئویردی شیخ محمدی.
آینا بولاقلاردان دورو آخانی،
شجاعت قایناغی، محجوب باخانی،
وئردی اونا قیزی «خیر النّسا»نی،
داها چوخ سئویردی شیخ محمدی.
وَ رَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لَیبلُوكُمْ فی ما آتاكُم.
(الانعام/ 165)
موعظه ایللری
بئلهلیكله، «شیخ محمد» ائولندی
«خیاوان»ین بؤیوک ماللاسی اولدو.
«خیر النّسا» اونون آغیر گونلرده
دؤزومله یانیندا قالاسی اولدو.
وفاتیندان سونرا «سید حسین»ین،
پئشنمازلیق ائتدی رسمیت ایله.
همگوندوز، همآخشام نماز قیلیردی،
او، اؤز مسجدینده جماعت ایله.
«كریم خان»مسجدین اونون آدیله،
تانیردی جماعت تبریزده بوتون.
«خیاوان» ترپهنیب دالغالانیردی،
منبره قالخاندا هفتهده بیر گون.
مِیدان اوخویوردو منبرده هر وقت،
دئییردی شیطانا:«- باش اگ انسانا!»
ظالمی، شاهلاری، غصب كارلاری،
چاغیریردی هر وقت اولو مِیدانا.
یوخوسوز قویوردو غصب كارلاری،
منبرده موعظه ائدهن زماندا.
تهراندا لرزهیه سالیردی شاهی،
منبرین اوستونده حق دانیشاندا.
اونا «خیابانی» دئییردی ملت،
منبرینه میندن چوخو گلیردی.4
ایشیقلی گؤزلری، اودلو سؤزلری،
مسجدده ظلمتین باغرین دلیردی.
موعظه ایللری، ائلین غمینه،
«خیابانی» قالدی، قایغیسین چكدی.
شرعی مسالهلر سیاستیده،
دئییب خلقه، حقّین توخومون اكدی.
همده درس دئییردی طالبیّهده،
فقه، اصول، ریاضی اوخودوردو او.
نجوم دا، هئیتده تدریس ائدیردی،
دورمادان یازیردی هم پوزوردو او.
لایــُحِبُّاللهُالجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَالقَوْلِاِلاَّمَنْ ظُلِمَ
(نساء/148)
انجمن قورولور
چوخ اولموش تبریزین قانلی گونلری،
شانلی سنهلری، شانلی گونلری.
بؤلگهیهروح وئرمیش جان باغیشلامیش،
تاریخی دیرچلتمیش جانلی گونلری
قیشینچووغونوندا یای بوركوسونده،
دشمنلره ساری گرمیشدیر سینه.
صاباحا بویلانان قانلی ایللرده،
آزادلیق طالعین یازمیش دیز اوسته.
مین اوچ یوز ایگیرمی دؤردونجو ایلدیر،
تبریز دالغالانیر یئرده دایانمیر.
یاغدیریر بلالار، تؤكور بومبالار
قهرمان شههردن دشمن اوتانمیر.
سیاسی حیاتی خیابانینین،
یئنی بیر آخیندا باشلاماقدادیر.5
انجمن قورولموش آذربایجاندا،
دشمن هر طرفدن داشلاماقدادیر.
عدالت، مساوات، بیرلیك ایستهییر،
خیابانی هرگون منبره چیخیر.
حدتلی نوطقیله، گونده یوز كره،
استبداد قصرینی داغیدیر، ییخیر.
بودور شعبان آیی، مبارك بیرگون،
مبارك ساعاتدا دئدی اوجادان:
«- تبریزده قورموشوق «ملّی انجمن»6
بیزه یول گؤستریب سؤیلهییب قرآن:
الله یاردیم ائتمز هئچ بیر ظالمه،
مظلومون نالهسین ائشیدهر، بیلر.
حالتین دگیشمك ایستهین ائلین،
دگیشر حالتین، اونا رحم ائدهر.»
خیابانی اولدو رهبر اورادا،7
عمومی، خصوصی مجلسلر قوردو.8
دانیشدی هر آخشام، نوطوق سؤیلهدی،
ظلمون قارشیسیندا دایانیب دوردو.
قوردو بیرنئچهده فرعی انجمن،
«مساوات»، «اتحاد»، «حقیقت» آدلی،
بیردهكی «خیاوان انجمنی»نده،
اؤزو دانیشیردی هر آخشام چاغی.
تبریزده مشروطه طبلی چالیندی،
شاهی تهراندا دا تسلیم ائیلهدی.
مظفرالدین شاه اوچ آیدان سونرا،
باش اگدی شاهلیغین آتین پئیلهدی.
خیابانی اوگون تبریز شهرینده
انجمنلیلره نوطوق سؤیلهدی.
مشروطه فرمانین امضالاماغی،
اونون بو ایشینی تحسین ائیلهدی.
اِنَّ الله لا یصلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدینْ
(یونس/81)
ایكی ایل سونرا
محمد علی شاه تخته چیخاندان،
آزادیخواهلارا وئرمیردی آمان.
تبعید ائتدیریردی، شهید ائدیردی،
عجم شاهلارینین یولون گئدیردی.
«خسروپرویز»كیمی، «نوشیرهوان»تك،
اولایدی تاریخده او «عادل» گرهك!
بوتون بابالاری شاه اولموش اونون،
گئدیردی دورمادان اونلارین یولون.
تاریخ قارشیسیندا باخسان شاهلارا،
هامیسینین اولموش اوزلری قارا.
باباسی داریوش فخر ائدیردی: «- به!
مصرده اؤلدوردوم پیشكلریده.»
كوروشسؤیلهییردی:«كیمسهقویمادیم،
دیری بابلده من، دیریلتدیم آدیم!»
شاپور ایسه بوتون یازان پوزانین،
ایپ كئچیرتمك اوچون، دلیردیچیگنین.
هامیسی فضیلت، بیلیك دشمنی،
هاوایا ساووران گؤزهل وطنی.
محمدعلی شاه «خلف!» اوغول تك،
باخالیم تاریخده نه ائتدی گؤرهك:
باغلاتدیردی بوتون گوندهلیكلری،
اؤلدوردو تهراندا حق سؤز دئینی.
«لیاخوف» امریله توپا باغلادی،
شورا مجلسینی، هركس آغلادی.
اؤلدوردوتدو بیر چوخ مجاهدلری،
تختی - تاجی اله آلدیقدان بری.
سونرادا تبریزه حمله امرینی،
وئردی قازاقلارا9، سارسیلتسین دینی.
هرگون پوسگوروردو آغزیندان قان، قان!
داها بیلمهییردی: الله قورویان-
چراغی كیمسنه سؤندوره بیلمز،
لكهنی نه بومبا نهده توپ سیلمز.
تبریز، شاهلار شاهین هئچده سایمادان،
اؤز قوردوغو یئنی مقدّس دوران،
مقدّس آرزولار مسكنی شههر،
گؤرهلیم پوسقودا دوردو نه تههر:
قوی ایلکجه تبریزی اؤیوم قیزیم چین،
تبریزه یازمیشدیم بو شعری بیر گون:
* * *
سن منیم شعریمین روحونا دؤندون،
مقدّس آرزولو تبریزیم منیم.
سیلینمز كؤنلومدن قهرمان آدین،
مقدّس آرزولو تبریزیم منیم.
من سنده تاپمیشام بابك عنادین،
باهار گونلرینین قوخوسون، دادین.
چیخماز خاطریمدن هئچ زمان آدین
مقدّس آرزولو تبریزیم منیم.
سن منیم حیاتیم، بؤیوک آمالیم،
عشقیم، افتخاریم، جاه و جلالیم،
سندن آیریلمازدیر فكریم، خیالیم،
مقدس آرزولو تبریزیم منیم.
* * *
تبریز قوردو او ایل یئنی بیر دوران
اون بیر آی دایاندی، دورمادی، اینان!
انقلابچیلاری ایشه چاغیردی،
استبدادچیلارا قالخیب باغیردی.
محكمه یاراتدی، قاراقول قوردو،
محمد علی شاه اؤنونده دوردو.
ستارخان، باقرخان یاراندی او گون
تبریز ماجراسین یاخشیجا دوشون.
خیابانی اولموش اونلارا رهبر،
هر نه یازسان شاعر، یاز اونا، دهیهر.
دهیهر، دهیهر البت، خیابانی چون،
جان فدا ائدهنلر، چوخ ایدی او گون.
«خیابانی» دئیه، هایغیردی ملّت،
سنگرلر یاراتدی ائیلهدی همّت!
اِنْفِروا خِفافاً وَ ثِقالاً وَ جاهِدوُا بِاَموالِكُم وَ اَنْفُسِكُم فی سَبیلِ اللهِ
ذَلِكُمخیرٌ لَكُم اِنْ كُنـْتـــُم تَعْلَمُونْ.
(توبه/41)
خیابانی سنگرده
یئتیشدی تبریزه شاهین اوردوسو،
اون بیر آیلیق ساواش باشلاناجاقدیر.
بئله ظن ائتمه كی اوردو اوداجاق،
شاهچیلارین قصری داشلاناجاقدیر.
ووروشقان، دؤیوشچو، ساواشچی ارلر،
قافقازداندا گلمیش چوخلو مسلمان،
تبریزه دولموشلار دسته به دسته،
قورخویا دوشوردو گون به گون تهران.
«ستارخان»، امره قیز محلهسینده،
بایراقلاری بیر - بیر یئره سالیردی.
«باقرخان»، خیاوان کوچهلرینده،
«خیابانی»دن چوخ الهام آلیردی.
گئجهلر مسجدده نوطوق سؤیلهییر،
گوندوزلر سنگرده تفنگ آتیردی.
شیخ محمد بوردا اؤرنك اولموشدو،
مسجدی سنگره گلیب قاتیردی.
گئجهلر جهاددان دانیشان ملاّ،
گوندوزده سنگرده جهاد ائدیردی.
ظلم ایله ووروشور، دورمادان، بالله!
مولاسی علی(ع)نین یولون گئدیردی.
جماعت نمازی اقامه ائدیر،
انجمنی بوتون ایمانا چكیر.
غِیرت قانلارینی جوشدوران بو شیخ،
آزادلیق توخومون سنگرده اكیر.
اودلو سؤزلریله، ارادهلرین،
پولاد تك ائدیردی مجاهدلرین.
دوزگون یاشایانی آنا یوردونا،
تاپیردی، اؤیودلر وئریردی درین.10
* * *
تفنگی چیگنینده اؤنده گئدهن گون،
باقرخان روحلاندی، ائللر روحلاندی،
رحیم خانی باسدی بیرجه حملهده؛
انگلیس، اودلاندی، روسیه یاندی.
قورخودان «رحیم خان» ائله قاچدی كی،
قازانلارینی دا آپارانمادی!
«پاخیتانوف» روسون گوبود قونسولو،
اوندان سونرا اوردا دای دایانمادی.
فَلا تـَاْسَ عَلَی الْقَوْمَ الْكَافِرینَ
(المائده/ 68)
انجمنه تیكدی گؤز بوتون ایران
دئدیلر بیر گئجه خیابانییه،
عینالدوله گلیر، نه یاتیبسان، دور!
بو جلاّد، آسلانلار یوردونا گیریر،
اونوندا قولاغین رحیم خان تك بور!
اوتوزمین تهراندان اوردو چكیرمیش،
تبریزی یاندیردی، قانلار آخیتدی.
دؤرد طرفدن شهره بومبا یاغدیردی،
بازاری، ائولری، یوردو داغیتدی.
بو نهدیر؟ هر یئردن گؤیلره قالخان؟
آنالار نالهسی قیزلار سسیدیر!
تبریز اود پوسگورور،كیمدیر اود ووران؟
تبریزدیر، دؤز، بورا، حق نفسیدیر.
مقدّس گئییمین اگنینه گئییب،
تفنگین چیگنینه سالان بیر ملاّ،
شاهینكیمی اوچان، سرو تك گئدهن،
اوجا بویلاردان باج آلان بیر ملاّ.
ریحانلار عطرینی سنگره یاییر،
شهیدلره بیر- بیر نماز قیلیردی.
گؤزلرین ایشیقلی صاباحا تیكیب،
انگین سمالاردان الهام آلیردی.
شاه عین الدولهیه تلغراف ائتدی:
«- سن رحیم خان كیمی اؤزونو یورما!
داشی داش اوستونده قویما تبریزده،
آلت اوست ائیلهگیلن بو شهری، دورما!»
امّا شیخ محمد رسوای ائیلهدی،
عین الدولهنیده، شاهلار شاهیندا.
قوی بیلسین، بیلمسه عجم دُنیاسی،
آسلانلار یاتیبلار آذربایجاندا.
عین الدوله قاچدی واسمینجا ساری،
انجمنه تیكدی گؤز بوتون ایران.
تهران، مشهد، قزوین، رشت، بیرگه دئدی:
آماندیر، دایانما، قالخ آذربایجان!
فَانـــْظُرْ كَیفَ كَانَ عاقبَةُ مَكْرَهُمْ اَنــّا دَمَّرْناهُمْ وَ قَوْمَهُمْ اَجْمَعین.
(انّمل/ 51)
بیر داها رسوایچیلیق
قولاق آس قلبیمین نیسگیلی قیزیم،
اورهگیمدن آخیر كاغذا سیزیم.
شاهین ال اوشاغی گئری دؤنسهده،
روس ایله انگلیس گلدیلر یئنه.
قیرخمین قوشون گؤندهر،شاهلار، شاهینا،
دئدیلر كی: «- یاردیم ائدهریك سانا!»
شاهین نوكرلری پاریسه گئتدی،
شاهلار شاهی اوردان«استقراض» ائتدی.
او پول ایستهدی كی تبریزی باسسین،
خیابانیلری دارلاردان آسسین.
نفسینی كسسین حسین باغوانین،
اورهگین داغلاسین آذربایجانین.
لاكن خیابانی، بونا دؤزمهدی،
هئچدهكوسگونلهشیب دوداق بوزمهدی.
تلغراف خانایا دوز گئتدی بیردن،
پاریس مجلسینه تئل ووردو اوردان:
«- مجلسیناذنی،باخ، اولمادان، بیلین!
شاها پول وئریلسه، ملت اؤدهمز!
صاباحشاهلارشاهی،یورددان قاچاندا،
شاهین بورجو، یوكو بیزیمدیر، دئمز!»
* * *
شاها پول وئرمهدی فرانسا، لاكین،
روسلارا سؤیلهدی:«- ایرانا گیرین!»
انگلیس جنوبدان، روسلار شمالدان،
وطن اشغال اولدو، قوشاندی ایران.
قاتل عینالدوله قیرخ مین قوشونون،
گؤتوروب، امر ائتدی:«- تهرانا سورون!
تبریز روسلاریندیر، قوی اشغال اولسون،
نیقالای سالداتی قوی شهره دولسون!»
بودا رسوایچیلیق، شاهلار شاهیچین،
اوزو قارالیقدیر، عیبدیر، بیلین.
اِنَّ كَیدَ الشَّیطانِ كانَ ضَعیفاً
(النساء/76)
اجنبی بلاسی
آت چاپیردی روسلار تبریز ایچینده،
قولاق وئر دئییرم سؤزوم یئرینده.
مرثیه یازمیرام بوردا من، قیزیم!
قلبیمده آغریوار دیلیمده سیزیم.
ائللر آغلاسالار قهرمانلارا،
قان آلارلار بوتون گئدهن قانلارا.
روسو گتدی عشقین اوجوزا ساتان،
عشقه سؤز وئرمهین، وجدانین آتان.
عشقدیر خلقتین، تملی - داشی،
صداقتدیر اونون دوغما قارداشی.
صدقی تانیمایان عشقی قانمایان،
جهل یوخوسوندان اویانماز، اینان.
وطنی ده ساتار، ائلیده ساتار،
اجنبی كؤشكونده یاشایار، یاتار.
تولكو دالداسیندا گیزلنن نامرد،
خیابانی قلبین ائتدی دردمند.
عالِمین اورهگین آغرییا سالدی،
عالم یئنه دوروب فكرته دالدی.
روسلاری قویمادی ملّتی ازسین،
گلهجگه باخیب دوشوندو درین.
صاباحی گؤروردو، یولا باخیردی،
قارا ظلمتلره نورتك آخیردی.
اجنبی بلاسی تبریزی ساردی،
وطن اولادینین گونو قاراردی.
سیندیرا بیلمهدی لاكن شههری،
نه شاه ساتقینلاری، نه روس نوكری.
آغ بایراقلار یئنه بیربه بیر یئندی،
ایگیدلر آتلانیب یههره میندی.
تفنگ اللرینده کوچه به کوچه،
روسلاری قیردیلار لاپ اورهگینجه.
«قوناق قیردی» قوپدو تبریزده قارداش،
قاچیردی شههردن اراذل، اوباش.
سانكی بیرده قاینیر «كلانتر کوچه»،
داها كسمیر كیمسه روسلارا بئچه!
* * *
خیابانی عصیان قالدیردی بوردا،
سلطنته قارشی چیخدی بو ملاّ.
بندر عباس، گرگان، همدان، شیراز،
قالخیردی دالینجا او شیخین آز- آز.
تهراندا ترپندی تبریزه دایاق،
هایغیردی،«ساغ اولسون!» دئدی، نهسایاق!
تهران فتح ائدیلدی بیرگئجه ناگاه،
سلطنت تختیندن خلع اولدو او شاه.
«آدهسا»یا گئتدی تبعیدگاهینا،
ملتی بوراخدی شاه اؤز حالینا.
گیرمك ایستهدیسه یوردا دوغودان
دفع اولدو حملهسی، دوزلدی دوران.
خلع اولدو بیر دیبلیك او اوزو قارا،
باغلاندی دوسیهسی، هم دوشدو دارا.
مكر ائدهنی الله مكر ایله ییخدی،
بیر آن دایانمادان بوغازین سیخدی.
وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتِ
(الزخرف/ 32)
ملت وكیلی
او، كند یوللارینین قهرمانیدی،
خلقین اورهگینده مكان سالمیشدی.
پالچیقلییوللاردا، توزلو یوللاردا،
شاهلارین باشیندان تاجلار آلمیشدی.
قالخمیشدی آیاغا خوروز بانیندا،
داغ، گلیردی اونا دوزنلر كیمی.
باشینی اگیردی بیر تك آللاها
نعرهلر چكیردی شاها نركیمی.
گوللو گونئیلرده لاله باغیندا،
شهیدلر قانیندان سوراغ آلیردی.
«- بو یولون یئنیشی یوخوشو اولار»
دئییردی گزهرك فكره دالیردی.
عؤمور-گوندولاندی، ساووشدو ایللر،
خیابانی اولدو ملت وكیلی.
كندلیلر، فعلهلر، الی یالینلار،
اونا سس وئردیلر بیر رهبر كیمی.
تبریزلیدئییردی: «- اوجا بوی بو شیخ،
مبارز، مدبّر، دیانتلیدیر،
مؤمندیر، شجاعدیر، صادقدیر،تكدیر،
قورخماز باش، ساواشقان،چوخ همّتلیدیر.»
سؤزوده، ایشیده دوز اولموش اونون،
امامی علی(ع) تك یاشامیش مظلوم.
جماعت امامی، حوزه اوستادی،
ایشلری تبریزین اهلینه معلوم.
تبریز احسن دئییر خیابانی یه،
اوتوز یاشیندا بو عالِم ملاّیا.
شورا مجلسینه وكیل سئچیلیر،
میرزا اسماعیلله گئدیر تهرانا.11
وَلا یفْلِحُ السَّاحِرُ حَیثُ اتی
(طه/ 69)
رد اولسون اولتیماتوم!
تهرانا گلندن ایكی ایل سونرا،
یئددی آذر گونو، گون اورتا چاغی12،
مجلسده اوخوندو بیر اولتیماتوم،
روسیه ایرانا دئمیشدیر: «- یاغی!
گلیریك قزوینه اوردو سالماغا،
سالداتلار، قازاقلار جنوبا آخیر!
كؤرفزین، عمّانین ایستی سویوندان،
انگلیسده دوروب شیرازا باخیر.»
اؤلولره تاپان قورخاق عجملر،
مجلسدن چیخاراق گئتدیلر ائوه.13
آلچاقلار شأنینه خطر گلمهمیش،
اگمیشلر شیطانا، اگمیشلر دئوه.
مینلر آرواد كفن گئییب گلیردی،
قورخاقلار مجلسی ترك ائدیب گئتدی.
خیابانی بیردن آیاغا قالخدی،
تریبون دالیندا گؤر نهلر ائتدی:
«- دینلهدیم من روسون اولتیماتومون،
نهدن اوتوروبسوز بؤیلهجه سوسغون؟
من بیر ایرانلی تك ائدیرم حیرت،
سیز نهدن ائتمیرسیز ذرهجه همّت؟
جوابی وئریلمیش اولتیماتومون،
اوچ- دؤرد یوز ایل قاباق، بونو سیز بیلین!
مذاكرهیهمی قویوبسوز بونو؟
دورون ییغیشدیرین بساطینیزی!
ملّتین الدهكی استقلالیّتی،
وئرگیدیر، ییخانماز كیمسه ملّتی.
من وئرگی ساییرام، الله وئرگیسی
طبیعی حقلری، فطری نفسی.
كافر روس بو ایشله هارایا گئدیر؟
بو اولتیماتوم، بو حقّی نفی ائدیر.
اوجادان دئییرم جسارت ایله،
سیزه سؤیلهییرم من غیرت ایله،
وئرمز استقلالینی الدن بو ملّت،
روس باغیرماسینا نه اولموش علّت؟
قوی روسلاردا ییغسین عاغلین باشینا،
بیر باخسین اؤلكهمین قوجا یاشینا.
قوی تزار دوشونسون بیر فیكر ائیلهسین،
كیمسه عاغیل قویسون، اونا سؤیلهسین،
گئری آلسین بوگون اولتیماتومون،
دُنیادا قیلماسین روسلاری زبون...
دشمنین باشینا یئندیررم باتوم،
رد اولسون همی روس، هم اولتیماتوم!»
* * *
خیابانی یئندی، «حاجی شیخ رضا»،
سونرا «شیخ اسماعیل» چیخدی منبره،
گؤیلره یاغیردی آتشین سؤزلر،
سولموش بیر طرفده «وثوق الدوله»!
اولتیماتومو رد ائتمیشدی مجلس،
ملّت دایانمیشدی تزار اؤنونده.
ویرنیخیردی هر گون روس نوكرلری،
بلكه خفهلهسین ملّتی بیرده.
اِنــَهُمْ یكیدُونَ كَیـْداً وَ اَكیدُ كَیـْداً
(الطارق/ 15و16)
قارتال قانادی
ایكی هفته سونرا مجلس باغلاندی،
ائرمنی «یپریم خان» سركرده اولدو.
تبریزده تهراندا قانلار تؤكولدو،
یئنه آزادلیغین گوللری سولدو.
گوللـهلر یاغیردی خیاوانلاردا،
قیز اوغلان سینهسین گریب گئدیردی.
مرمیلر دئمز كی گئری قاییدین،
یپریم خان، ائتدیگین بوردا ائدیردی.
نظمیهنی قاجار یپریمه وئردی
«- آنالار، باجیلار!»دئمهدی، دئمز.
بیلمیردیمی مگر وثوق الدوله،
«- بیزیم اولادیمیز!» یپریم سؤیلهمز؟
اؤزوندن سایماز او مسلمانلاری،
انسانلیق دوشونمز، آنلاماز شرف.
یپریم قیرار بیر به بیر انسانلاری،
«شیخ» ایله او اؤزون بیلیرمیش طرف.
«فضلالله نوری»نی اؤلدورن قاتل،
خیابانینیده آختارماقدایدی.
اونون گؤروشونجه شر باخیشینجا،
خیابانی جاییر بیر نئچه آیدی.
اسلامدان دانیشیر، تقوادان دئییر،
عدالت سؤزونو دیله گتیریر.
منبرلره قالخیر، موعظه ائدیر
ملّته قرآندان پیغام یئتیریر.
یپریم خان ذیروهدن قورخان ائرمنی،
اونجا اؤلمهلیدیر بئله بیر ملاّ.
یپریمخان، بیر آلچاق - قارانلیق دره،
قاناد گؤستهرنمز قارتاللار اونا.
ائشیتدی، گلهجك «سبزه مِیدان»ـا،
بوگون خیابانی نوطوق ائیلهیهجك.
حنانه اوستونه چیخاجاق او شیخ،
ملّته آتشین سؤز سؤیلیهجك.
خیابانی گلدی بیر ساعت یاریم،
دانیشدی تهراندا، سبزه میداندا.
یپریم موزدورلاری گیزلنیردیلر،
قارتال قانادینی آچان زماندا.
كیمسه توتانمادی خیابانینی،
آرادان چیخارتدیی ملت رهبرین.
یپریم، آلچاق، زبون بیر كؤپك كیمی،
هئچ فرصت تاپمادی دوشونسون درین.
حیله كار، كید ائتدی، حیله ائیلهدی،
اؤزونه قایتاریر الله حیلهسین.
بیتمیر بو ماجرا، قان آغلیر تبریز،
گؤرهلیم نه اولور، نه اولور، دئیین!
وَ لَا تَعَاوَنوُا عَلَی الاِثـــْم و العُدوان
(مائده/ 2)
حقه باش اگن اولو
آجی خبر واردیر تبریز شهریندن،
آتش آتش اوسته یاغدیریر دشمن.
روس قونسولو یووا اورادا سالمیش،
انگلیزلـه بیرگه بیر قرار آلمیش:
اؤلدورهجك بوتون آزادخواهلاری،
خوشبیر رقصائدهجك«كرمل» ـه ساری.
تاسوعا گونودور یئر - گؤی قان آغلیر،
تبریز كفن گئییب اورهكلر داغلیر.
دئییر:«هیهات! هیهات! بویوناگمهریك
ذلّته، خوارلیغا ساری گئتمهریك!»
هر یاندان قالخیبدیر نوحهلر سسی،
كؤكسونده حبس ائدیر هركس نفسی.
ثقةالاسلامی14 قونسول چاغیریر،
«- امضالا كاغذی!» دئییب، باغیریر.
باخیر بیر كاغذا، ثقةالاسلام،
یازیب:«- تصدیق ائدیر هر اهل كلام،
كی روس سالداتلاری تبریزده قالسین!
اللهدا روسلاردان قوی راضی اولسون!»
دئدی: «- من كسرم اؤز اللریمی،
امضالاسا بونو بیل، بیر گل بری!»
روس قونسولو گلیب یاخینلاشاندا،
ثقةالاسلام ووردو بیر سیللی اونا.
دئدی:«- منآزاده امام قولویام،
حقّه باش اگمك چون، بئله اولویام.
ناحقّه ساری بیل ال اوزاتمارام،
حقّی اوچ- بئش گونلوك عُمره ساتمارام.
ولو مقتداما قاووشام بوگون.
دور ییغیشدیر دونون، تبریزدن سورون!»
قنسولامرائیلهدی«-حبسائدینبونو!
گؤرهجك نه اولار بو ایشین سونو!»
* * *
عاشورا گئجهسی ساعت ایكی دی،
ثقةالاسلامی وورور جلادلار.
ان عُلوی محبت سارمیش كؤنلونو،
بونو بیلمهییرلر او غصب كارلار.
سودا وئرمهدیلر دستنماز آلسین،
تیمّم ائدیر او، قیلیر نمازین.
قونسول یئددی یوخو ایچینه جومموش،
آللاهلا ائدیر او راز و نیازین.
ولا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلوا فی سَبیلِ اللهِ اَمْواتاً، بَلْ اَحیاء عَنْدَ رَبِّهمْ یرْزِقُونِ.
آل عمران / 169)
سحر اولور، سحر، عاشورا گونو،
اونو گتیردیلر بیر آسلان كیمی.
ائله دورموشدو كی قونسولخانادا،
قلّهدن گؤرونن آسیمان كیمی.
بیرده شیخ سلیمی، محمد قولو،
آقا محمدی، صادق الملكو،
ضیاء العلما، قدیر، حسنی،
چكدی دارا، اوردا، اوگون، او تولكو15.
* * *
دار آغاجی آلتدا دئدی او اولو:
«- شاهد اولگیلنسن یا رسول الله!
دینیوی ساخلاماق اوچون اؤلورم،
بوندان باشقا منده یوخدور بیر گناه.»
او وقتقیرخگونهدك آغلاشدی تبریز،
آمان، دایان یئنه قان یاشدی تبریز:
«- اورهگیمدیر یانیر، گؤز یاشیم آخیر،
آجی احوالاتیم یاندیریب یاخیر.
نئجه دؤزمك اولار بو فضاحته،
دؤزوم داشیر اورهك كؤكسومده چاخیر...
«رضائی» دیر دئییر بو ماتم ایچره:
«ثقة الاسلاممصلوباولموش، دیكباخیر16 »
* * *
خبردن سارسیلدی چوخ، خیابانی،
گؤز یاشی آخیتدی، آجیدی جانی.
عائلهیله بیرگه مشهده گئتدی،
درگهینه غریب امامین یئتدی.
اوچ آی قالدی اوردا غریب كیمسهسیز،
اونسوزدا غربته دوشموشدو تبریز.
«صمدخان» آت چاپیب شقهلهییردی،17
روسا سیغینمیشدی، یئیین گئدیردی.
.
اَفَلَمْ یسیروُا فی الارْضِ فَینْظروُا كَیفَ كانَ عَاقِبَةُ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ.
(محمد/10)
سفر و سیاحت
خیابانی چیخدی سفره اوردان،
باكییا تفلیسه گئتدی دورمادان.18
اوردان داغیستانا، ماخاچ قالایا،
هر شهره، هركنده، هر بیر اوبایا،
گئتسهده تبریزی دوشونوردو او،
تبریز هاواسیله اوشونوردو او.
قالمیشدیاوغولسوز، قالمیشكیمسهسیز،
روسون آتشینده یانیردی تبریز.
بیر گون بیردن دئدی ماخاچ قالادا:
«- تبریزه گئدیرم!»دوردو آیاغا.
كیمسه قاباغینی آلا بیلمهدی،
اونا بویوندوروق سالا بیلمهدی.
* * *
دُنیادا اوتوزان اوتاندا اولار،
بیر چوخ گوللر اولور، آچمادان سولار.
ولاكن یانیلماز اولو قهرمان،
اودوزماز صداقت، اودوزماز وجدان.
اورهك عشق ائویدیركیمسهیهساتماز،
غفلت یوخوسوندان اویانان یاتماز.
«قهرمان گؤزلـهییر یارالی تبریز»
خیابانی دئدی:«- دای ساغ قالین سیز!»
بیرباشاوردان گئتدی «بادامچی»19گیله،
روسون غدارلیغین او بیله - بیله.
* * *
تبریزه گلندن نئچه آی سونرا،
او اعتراض ائتدی غصب كارلارا.
«پروتستو» یازدی، یایدی هر یانا،20
عاشقلیك سالمیشدی اونو گمانا!
«ادبی انجمن» تبریزده قوردو،
شعرلر یازدیردی، قیزدیردی یوردو21.
اوچ ایل سونرا قاچدی شجاع الدوله،
تفلیسه یئرلشدی، بیتدی ولوله.
تزاردا ییخیلدی، انقلاب اولدو،
امپراتورلوغون گولشنی سولدو.
حقّین دؤنمز اوزو غلبه چالدی،
اوگون مستضعفلر اؤز حقّین آلدی ...
حله قالسین، بونو یازارام سونرا،
بیزیم مكتبیمیز اولودور، بالا!
حقدن قایناقلانمیش، ملّت یولودور،
علی (ع)نین قیلینجی، حقّین قولودور.
منده اگریگئتدیمكئچمیشگونلرده،
چوخ قصور ائتمیشم بو آز عُمرومده.
من اؤز ملّتیمدن عفو ایستهییرم،
«- منی باغیشلاسین الله!»دئییرم.
قلمیم یورغوندور، اورهگیم خسته،
گلكئچكگولقیزیم، تئز مطلب اوسته.
وَ اَمْرُهُم شُوری بَینَهُمْ
(الشوری/ 38)
تجدد
دؤرد یوز سكسن نفر گلدی تبریزه،
استبداد چؤكموشدو او زمان دیزه.
خیابانی ییغدی اونلاری همن،
دُنیانین هر بیر یئر، هر نقطهسیندن.
بئش ایل قاباق تعطیل اولان فرقهنی،
بیر داها دیریلتدی، قوردو بینهنی.
كنفرانس ائیلهدی تبریز شهرینده،
ایالت مجلسی قورموشدو فرقه.
«تجدد» یاراندی بیر اورقان كیمی،
سئچیلدی بؤیوک شیخ، نگهبان كیمی22.
«تجدد» بورودو هر كندی، شهری،
بیرینجی سایینین بئلهیدی تیتری:
«- حقیقت ایشیغی پارلایاجاقدیر!
دُنیانی آزادلیق ، حقّ آلاجاقدیر.»
اِنَّ فی ذلِكَ لَعِبْرَةً لِاوْلی الاَبــْصار
(النور/ 44)
عبرت آیناسی
دوخسان آلتینجی ایل خرداد آییندا،
بئش ایل جان یانغیسی چكدیكدن سونرا،
شهیدلر مزارین زیارت ائتدی.
خلق هامی یوللانیب قبر اوسته گئتدی،
سارمیشدی وطنی سانكی ایلك باهار.
دستهلر بیر سسله اوخویوردولار،
«صافی»نین قوشدوغو غملی نوحهنی
تحریک ائدیردیلر هر دینلهینی:
«- ای وطنه بذل ائلهین نقد جان،
ملّته دار اوسته وئرهن امتحان.
محو اولا مشكلدی بو نام و نشان،
قانلا صفا تاپدی باهار وطن!»23
خیابانی قالخدی حنانه اوسته،
ملّت یانین آلدی، چوخ، دسته - دسته.
دئدی:«- بوگون مسلك غلبه چالدی،
عقیده، هرنهیی آلتینا آلدی.
قومیّت، ملیّت، داها نه دئمك،
انسانیّت یولون بیز گرهك گئدك. 24
شهید مزارینا چیچك قویولور.
دونن تبریزلینی گوللـهلین روس،
بوگون تكبردن، كیندن سویولور.»25
بيز احسان شكرخدا و ائلدار صديق ايكيميز بيرليكده «حسين دوزگون»ون شعرلري و ادبياتي يازيلاري و اونون باره سينده اولان شعرلري و ادبي يازيلاري بو وبلاقدا سيزه سوناجاغيق. اوميد ائديريك لذت آپاراسيز.