شیخ محمد خیابانی منظومه سی ( 3) - حسین دوزگون
وَ اصْبروُا اِنَّ اللهَ مَعَ الصَّابــِرینَ
(انفال/ 46)
تبریزده قیتلیق
خیابانی اولدو فرقه باشچیسی،
بو بیر مقام ایدی ملت سئچگیسی.
فرقهنی دگیشدی، توسعه وئردی
بیر نئچه شورادا او تاسیس ائتدی.
تبریزدهباشوئردی اؤلومجول قیتلیق،
اؤلوم چؤكدو شهره هی قیریق - قیریق.
«آذوقه شوراسی»، «دارالمساكین»،
خیابانی قوردو، او ایدی امین.
بوغدا توپلاییردی، چؤرهك یاپیردی،
هر یئری گزیب بیر آز اون تاپیردی.
قویموردو قیریلسینكاسیب،كوسوبو،
حق فاغیرلاریندیر، بیلیردی بونو.
لاكن انگللهدی «شریف الدولـه»،
فرقهنین ایشینی، حق بیله - بیله.
او دفاع ائدیردی محتكرلردن،
او قانماز نه ناموس، نه ائل، نه وطن!
لاكن ناموسسوزون حركتلری،
ایگیدلری چكیر هر وقت ایرهلی.
او زماندا تبریز بیرداها قالخدی،
درهدن یوكسلیب ذرویه باخدی.
قویمادی دایانسین داش داشین اوسته،
ملّت چیخدی چؤله چوخ، دسته - دسته.
«شریف الدوله»ده تفلیسه گئتدی،
شجاع دوله كیمی ایت تكی ایتدی.26
سئچگیلر باشلاندی ایكیایلسونرا،27
سس وئردی تبریزلی بو سسه، هایا.
دوققوز نفر وكیل، هم وطنسئچدی.
اونلارین آلتیسی فرقه عضوویدی.
آلدی خیابانی دوققوز مین سسی،
اله گتیرمیشدی گوجلو نفسی.
بیر داها تاپیلدی «وثوق الدوله»
انگلیزلـه وئردی بیرده ال - اله.
مین دوققوز یوز اون دوققوز آدی ایله،
تانینان آنلاشما آلمیشدی اله28.
شیخ محمد بونو بیلجك آتلاندی،
یئنهده تهمته - شرره قاتلاندی.
آدلاندیردی اونو: «- بیر ورق پاره29
دای قویا بیلمزسیز خلقی آواره!»
رشوَت اؤنرمیشدی30 خیابانییه
اول وثوق الدولـه، اون بئش مین لیره!
انگلیز سالمیشدیر اونو لاپ اله،
تانیمیردی توركو بو تولكو دوله!
توركون شرفینی هر تورپاق دئییر،
هر كس تورك اؤنونده باشینی اگیر.
خیابانی یوردوناصیل تورك اوغلو،
اورهگی عشق ایله هم کینله دولو.
وَمَنْ یعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَ هُوَ مُومِنُ فَلا یخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً.
(طه/ 112)
تمیز وجدان
الهامین آلمیشدی پیغمبرلردن،
اونا گووهنیردی بو بؤیوک وطن.
قرآن یولچوسویدو، تقوا رهبری،
هر گناهدان ایراق، هر سوچدان بری.
ابدی بیر مكتب اونا روح وئرمیش،
شیطان قارشیسیندا سینهسین گرمیش.
علی(ع)هارایلامیش، حسین(ع) چاغیرمیش،
آزادلیق سسلهمیش، حققی باغیرمیش.
انسان سعادتی اونون شعاری،
وعده وئرمیش خلقه ایلكین باهاری.
نئجه بیرگه اولار یزدانلا شیطان؟
هوشائله،سن قیزیم، دوشون بیرجه آن:
عدالتدن، حقدن دوغولان انسان
یؤنلمز ناحققه، شرّه هئچ زمان.
خیابانی یعنی: عدالت سسی،
محمد(ص)ین ساوی31، قرآن نفسی.
عُلوی بیر سمادان گلمیشدیر آدی،
تبریزلی وئرمیشدیر اونا عینادی.
دایانمیشدیر اونا، اینانمیش اونا،
خیانت می ائدهر او رهبر بونا؟
تمیز وجدانینا من ده حیرانام،
بیر تبریزلی توركم، عادی انسانام.
نه یالنیز یازیرام من اونا نغمه،
دُنیا حیران قالمیش عمللرینه.
ووقارین اؤنونده داغدا باش اگیر،
گؤیلر یئره یئنیر، « احسنتم!» دئییر.
الغرض، دولـهنین اؤنردیكلری
رد اولدو، الینده قالدی رشوَتی32.
او صالح بندهنین تمیز وجدانی،
تانیماز دولهنی، شاهی، سلطانی.
لَنْ یجْعَلَ اللهُ لِلْكافِرینَ عَلَی الْمُومِنینَ سَبیلا
(نساء/ 141)
ماژور بیورلینق!
تبریزه، باخگیلن تهران نئیلهدی،
بیر مردار كافری حاكم ائیلهدی.
ماژور بیورلینقی بورا گؤندهردی،33
چرخین گئدیشینی سانكی دؤندهردی.
او، «فوكولكولو» نو ائتدی معاون،
مسلمان عیرضینه اولموشلار امین!
گلمیردی تبریزدن حیات نفسی،
هر یئردن قالخیردی اعتراض سسی:
خیابانی چیخدی منبر اوستونه،
«محلی مجلسی» قورموشدو یئنه:
«- تبریزه اهانت ائدیبدی تهران،
بونو اونودانماز هئچ بیر قهرمان.
وثوق الدولهیه دؤزنمز تبریز،
دیدم - دیدیم ائدیب داغیداریق بیز.»
بو سؤزلردن سونرا قوپدو اولو های،
کوچهلرده قالخدیسس-كوی،های،هارای.
«خیابانی»، «رابط»، بیرده «فیوضات»،
دشمنین اوستونه چاپیردیلار آت.
«سلطان الادبا»دا همراه اولدو،
«تجدد» یئرینده هیئت قورولدو.
«قارداشلار دینلهیین» دئدی او ملاّ:
«بیز هارا، وثوق الدولهلر هارا؟
اوندؤردایل ووروشموش قوجامان تبریز،
استبداددان بوردا قالمامیشدیر ایز.
نئجه ایندی گلسین وثوق الدوله،
آلسین بو شههری بیر داها اله؟
ماژور بیورلینقی حاكم می قیلسین؟
تبریز اولادیدا دایانیب دورسون؟
محمدعلی شاه، شجاع دولهنی
بو شهره خور باخان هر بیر گلنی،
دیزهچؤكدورموشوك، ایندی سوساقمی؟
بودا بیر رنگدیرمی؟ بودا بویاقمی؟»
فَضَّلَ اللهُ الْمُجَاهِدینَ عَلَی الْقاعِدینَ اَجْراً عَظیما
(النساء/ 95)
قیام
«تجدد» ائوینده هر گون دانیشیر،
خیابانی جوشور، اورهكدن داشیر.
تاریخ فروردینین اون یئددیسیدی،
مین ایكی یوز دوخسان دوققوز ایلیدی.
تجدد ائوینده توپلاندی هامی.
كی نه اولاجاقدیر رهبر پیامی؟
« نوبار »دا توتموشلار «میرزا باقر»ی
ماژور آلمامیشدیر امرینی گئری.
سلاحلی جوانلار باغلادی دسته،
بیردن یوگوردولر بیورلینق اوسته.
او آزادی خواهدا آزاد اولوندو،
ماژورون هیبتی برباد اولوندو34.
صاباح چرشنبهیدی جلاللی بیرگون،
باخ، تبریز ماژورا سؤیلهدی: «سورون!
دور تؤكول ائشیگه، قیام اولاجاق،
وثوق الدولهنین رنگی سولاجاق!»
بازاردا باغلادی، مدرسهلرده،
گلدی شهره هامی چوخ، دسته دسته.
سلاحلار گؤیلرده اوگون اوینادی،
شعلهلندی شیخین درین عینادی.
ماژور تیترتمهیه دوشدو قورخودان،
بیرداها قالخمیشدی آذربایجان.
چرشنبه گئجهسی «فوكول كولو» لا،
تهرانا سوروندو او، قورخا – قورخا.
قیامین صاباحی، جمعه آخشامی،
«تجدد»ه دولدو بیرداها هامی.
خیابانی سئچدی «مدیره هئیت»،
ایشیقلار ساچیردی، شههره، غئیرت.
گونشساچاقلارین آچمیشدی اوگون،
تبریز دیری ایدی، گل بیرجه دوشون،
هر یئردن گلیردی حیات نفسی،
آزادلیق، حریّت، استقلال سسی.
اذان وئریلیردی منارهلردن،
«الله اكبر» ایله دولموشدو وطن.
مدیره هئیتی وئردی بیر اعلان:
«عاغلینباشاییغسین»دئدی: «قوی،تهران!»
بئله دئییلیردی بیانیهده:
«اجنبی نوكرین سالدیق بیز چؤله.
اساسی قانونو اجرا ائتمسه،
تهران مشروطهنین یولون گئتمسه،
تبریزدن تهرانا آت چاپاجاغیق،
حقّین گور سسینی بیز تاپاجاغیق.
اولوسا آسایش، اؤلكهیه عزت،
ایستهییر تجدد، ایستهییر همّت.»
بو بیانهنی تئز «تقی رفعت»،35
چئویردی فرانسیز دیلینه، البت.
یایدی هر بیر یئره، یوللادی نشره،
گؤندهردی بوسبوتون سفیرلیكلره.
وَجَعَلْنَا كُمْ شُعُوباً وَ قَبَائِلَ لِتــَعارَفُوا
(حجرات/ 13)
شانلی تورکجهمیز
هر گون خیابانی نطق سؤیلهییر،
آرزوسون، آمالین هئی بیان ائدیر.
تورکجه دانیشیردی فصاحت ایله،
وارلی تورکجهمیزده بلاغت ایله.
دینلهینلر بوتون حیران اولوردو،
عجم حناسینین رنگی سولوردو.
گؤزهل دانیشیردی تورکجهمیزی او،
اوجاباش ائدیردی هر گون بیزی او.
كؤنلوده، دیلیده مالییدی ائلین،
دوز اولاد اونودماز، دانماز اؤز دیلین.
قیام قالدیرمیشدی شانلی تورکجهمیز،
اگمیردی تهرانا قهرمان تبریز.
تهرانی اؤزونه اگدیرهجكدیر،
آتلانیب تهرانا او گئدهجكدیر.
تضییقلره معروض قالمیش دیلیمیز،
باطل جایناغیندا اسیر ائلیمیز،
چیچكلهنیر ایندی، گولوردو ایندی،
احسندئینلر، اون یوخ،یوز یوخ، مین دی...
او، هر گون تبریزده بیر نطق ائدیردی،
مجلسه «رفعت»له بیرگه گئدیردی.
دگیشیردی خلقین معنویاتین،
هر گون حسّ ائدیردی سسین حیاتین.
«معنوی تحوّل گرهك ملّته،
توپلانین!» دئییردی هرگون امته.
بلیغ ناطق ایدی، فصیح بیر خطیب
تورکجه - فارسجا یازا بیلن بیر ادیب.
بیرینجی نُطقونده36 اوپورتونیزمی،
افشاء ائتدی درین فیلوسوف كیمی.
بیرلیكدن دانیشدی ایكینجی گونده،37
اتحاد قوخوردو اونون سؤزونده.
«ملی حاكمیت» اوچونجو مصداق،38
اولموشدو نطقونه، اونون سنبیر باخ،
نه دئییر؟«- خائندیر.»دئییر:«- ملّته.
پول ایله سئچیلن هر نماینده!»
«رأی، پولاد قولودور، ملّتیمیزین،
دوراجاق باشیندا دولتیمیزین!
ملی حاكمیت عظمتلیدیر
بو قدرت، بو عزت چوخ هیبتلیدیر.»39
باشقابیر نطقوندهدئدی:«- ائل! اؤیون!»
ائل ارادهسیندن دانیشدی اوگون.40
«ملت مولودودور.»دئدی: «حكومت.»
«- اونا گؤره حاكم اولمالی ملّت.»
دئدی: «جماعت بیر معلوم قوّهدیر»،
«- كیم دئییر آنونیم بیر مجهولهدیر؟»41
«تهرانقورخاجاقدیر بیزدن اوگون كی،
اوندانحساب چكیب دئیهك:بسهانی؟»42
«- بیز ایلکجه تبریزی، آذربایجانی،
سونرادا تهرانی، بوتون ایرانی.
تجدده ساری سوق وئرهریك،
ایرانا امنیت بیز گتیرهریك.»
وَلَبـــِئسَ مَا شَرَوْا بــِهِ اَنـــْفُسَهُم لَو كانـــُوا یعْلَمُون
(بقره/102)
اؤجك - بؤجك!
خیابانی «جاسوس» آدلاندیریلدی،
ادب سیز - كمالسیز دیللر اوجالدی.
ملّت لاكن بونا قولاق آسمادی،
روسدان آلمانداندا گلیب باج آلدی.
اؤزونو اؤلدوردو «كورهت وسترو»43
روس گیردی قینینا، فرانسا قاچدی،
آلمان بیناسینا گیرن نامردلر،
انقلابچیلارا هئی آتش آچدی.
«قازاق خانا» گلیب تسلیم اولمادی،
خلقی اینجیدیردی هرگون قازاقلار.
اجنبی امریله، روس فرمانیله،
گونون بو ملّتین ائیلهییردی تار.
اوتوز بیر خرداددا دوشنبه گونو،
خیابانی گلیب نطق سؤیلهدی.
گؤزونو باغلادی، آعزینی آچدی،
بوتون قازاقلاری تهدید ائیلهدی:
«- ملّی حاكمیت ایستهییر ملّت،
خوش گلمیر البته اجنبییه بو.
ملت چؤرهگینی یئیهن قازاقدا،
روس دگیرمانینا هر گون تؤكور سو.
بو گوندن شههرده سلاحلی گزسه،
جسدی کوچهیه سریلهجكدیر.
قازاق هر بیركسه جسارت ائتسه،
ملت اونو بوردا محو ائدهجكدیر!»
قازاقلار داغیلدی اؤجك - بؤجكتك!
گیردیلر بیر به بیر «قازاق خانا»یا.44
«عین الدوله» قورخوب گیردی ائوینه،
آلا قاپیچیلار دوشدولر هایا.
هرگلن قوناغا اوز وئرمز تبریز،
بو شههرین «قوناق قیردی»سیدا وار.
خور باخماق ایستهسه تبریزه كیمسه،
دونموش داشا دؤنوب بیر یئرده قالار.
اؤزلرین ساتانلار پیس بیر زادلارا،
جهالته دوشموش، بیلیكسیز اولموش.
آسلانلار یوردوندا اؤجك - بؤجگین،
باغریدا چاتلامیش، رنگیده سولموش!
فَلَنْ اَكُونَ ظَهیراً لِلْمُجْرِمین
(اقصص/17)
یاشاسین آزادلیق
«تبریز غائله»سین یاتیردماق اوچون،
یئریندن اوینادی دربار بوسبوتون.
تهراندان بیر داها، باخ، عین الدوله،
ایكی یوز مین تومن پول آلدی یئنه.
دئدی:«- داغیدارام من مشروطهنی
یاغیلار الیندن آللام وطنی!
وئرمهرم اللره آلا قاپینی،
اؤلدوررم بیر آندا خیابانینی!»
تهران اینانیردی عین الدولهیه،
ولیعهدین ائوی اوردایدی حله.
تیر آیینین اوچو، پنجشنبه گونو،
خیابانی آلدی آلا قاپینی.
دئدی:«- فرقهمیزین سیاسی یئری،
بورادیر تجدد، كیچیك بنانی-
مدنی ایشلره اختصاص وئرین
انقلاب سسیله قاباغا گئدین.»
اوگون شادیانالیق ائدیردی تبریز،
«عین الدوله»دن دای قالمامیشدیر ایز.
واسمینجا قاچمیشدی آو آدی ایله،
تهرانا قاییدیب قاچدیلار یئنه.
الله یاردیم ائتمز گناهكارلارا،
یاخالایاجاقدیر، قاچسادا هارا.
«- یاشاسین آزادلیق!»،سسی اوجالدی،
تبریزی انقلاب نفسی آلدی.
اوشاق، قوجا، جوان، هئی، دسته - دسته،
گلیردی بیر به بیر «تجدد» اوسته.
اورادان یوللانیب «آلاقاپی»یا،
«- یاشاسین، یاشاسین!» هئی دئیه - دئیه.
فَمَنْ عَفا وَ اَصْلَحَ فَاَجْرُهُ عَلَی الله
(الشعرا/ 40)
عمومی عفو
خیابانی اوگون آلاقاپیدا،
عفو فرمانینی صادر ائیلهدی.
مقدّس آرمان صاحبی انسان،
«باغیشلایین، كئچین!» خلقه سؤیلهدی.
آلاقاپی ایچره قرآن اوخوندو،
آلدی حكومتی اؤزو الینه.
قُدرتی ملته قایتاردی او گون،
سؤز وئرمیشدی بؤیوک شانلی ائلینه.
«میرزا كوچك خان» ـاپیغام یوللادی،
در حال «حاجیآخوند»جنگله گئتدی.45
«بیرگه حمله ائدهك تهرانا، قارداش!»
بو پیغام «میرزا»یا البته یئتدی.
بوردا قورولموشدو اولو حكومت،
ان گؤزهل گونلرین یاشادی تبریز.
امنیت هر یئره حاكم اولموشدو،
شرارتدن داها قالمامیشدیر ایز.
خیالیم دنیزی منیم دریندیر،
جوما بیلمزسن، سن بیر نهنگ اولسان.
كؤنلومون دُنیاسیی انتهاسیزدیر،
گله بیلرسن، سن، امیده دولسان.
تبریزی خیالدا تجسم ائیله،
دورنالار گؤیلرده قاتارلانیرلار.
بادام آغاجلاری آغ چیچك آچیر،
قیش گئدیر، هریانی بورویور باهار.
آرخلاردان آرخماقدا بال شلالهسی،
یاشیللیق شههرده اوجسوز، بوجاقسیز.
توستو قالخیر بوتون داملاردان گؤیه،
كیمسه قالمامیشدیر گئجه اوجاقسیز.
قرآن تلاوتین دینلهییر هامی،
منارهدن قالخیر اذان نغمهسی.
معبودا باش اگیر گون باتان چاغی،
هر كس مسجدلرده قالدیریر سسی.
اصیل معنویات بورویور یوردو،
«رشیدیه»لرده برپا ائدیلیر.
تسكین تاپیر قلبی، شاعرده دئییر:
«- سعادته دوغرو تبریزدیر گئدیر.»
او قیزیل دورانی تاریخ اونودماز،
او گونلر باهارین گلین چاغییدی.
تبریز بیر شههر یوخ، بیر حكومت یوخ،
حیات نفسییدی، عزت باغییدی.
ملَكلر گؤیلردن یئنهرك یئره،
چیچك یاغدیردیلار تبریز اوستونه.
لاكن، هر زماندا اولدوغو كیمی،
اهرمن دورموشدو اونون قصدینه.
یخادَعُونَ اللهَ وَالذَّینَ امَنُوا
(البقره/ 9)
دیدرگینلیك
تاریخدؤندو، بیر گون، باشقابیر«دوله»-
«باش وزیر» مقامین كئچیرتدی اله.
رسوای اولوب قاچدی «وثوقالدوله»،
گلدی ایش باشینا مشیرالدوله!
«مخبر السلطنه» اولدو والیسی،
حیلهكار او تولكو بیلیردی ایشی.
شهریور آییندا گلدی تبریزه،46
چؤكموشدو «دوله»لر بورادا دیزه.
لاكن بو تولكونون چانتاسی دولو،
حیلهلر، مكرلر ایله دوپدولو.
سیماسی دگیشیك قلبی قاپقارا،
اؤزوده بیلیردی كیم گلمیش هارا.
تبریزه باش اگیر گئنیش افقلر،
بیلیر «مهدی قولو»، اگمز بو شههر.
كائنات بورجلودور، دُنیا بورجلودور،
تبریز دُنیاسینا، سما بورجلودور.
دیزه چؤكدورمك چین بئله شههری،
حیلهنین، ریانین چوخ وار اثری.
قالدیشهر ایچینده اون- اونایكیگون،
سونرا ائتدی قازاق خانادا دوگون.
اِنَّ مَوْعِدَهُمْ الصُّبْحُ اَلــَیسَ الصُّبْحُ بــِقَریب
(هود/81)
سون نطق
اوغلونو او گئجه قوجاقلامیشدی،
اونا آنا قدهر باغلییدی تبریز.
یانیب آلیشیردی آنا آدینا،
تاریخده قویوردو مقدس بیر ایز.
سون كره اولاراق آلا قاپی دا،
او آخشام منبرده بیر نطق سؤیلهدی.
بوغازیندان قوپان اعترافلارا،
آللاهی، ملگی شاهد ائیلهدی:
منیم سؤزوم بودور:«- ائشیتسین هامی،
اسلامین، قرآنین یوردودور بورا.
بیز اسلام قولویوق، معنوی قولو،
دؤنمهریك بو یولدان گئتسكده هارا.»
اوگون ذیحجهنین سون گونو كیمی،
كدرله یاد ائتدی محرّم لیكدن.
دئدی:«دینلهیین سیز امام حسین(ع)ـین،
وداع خطبهسینی بیر آز دریندن.
باخ! امام حسین (ع) تك من ده دئییرم،
اؤلكهدن ییغیشسین ظلمون بساطی.
منی اؤلدورسهلر، دارا چكسهلر،
آتمارام مقدّس اولو عینادی.»47
* * *
بو، سون نطقو ایدی خیابانینین،
قانادین سرمیشدی قارانلیق گئجه.
سحر نه دوغاجاق هئچ بیلینمیردی،
اولو فاجعهنی من یازیم نئجه؟
تــَحْسَبُهُمْ جَمیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتــّی
(الحشر/ 14)
ریاكارلیق
مخبر السّلطنه، حیله كار تولكو،
او گئجه هرزادا بیر سققه ووردو.
اونوتدو آزادلیق ادعالارین،
دئدی قازاقلارا:«- كودتا ائدین!
اؤلدورون،یاندیرین،داغیدین،ییخین!
اونون آخیرینا، سونونا چیخین!
بوغون هر بیر یاندا آزادلیق سسین،
ملّتین بوغازین، كسین نفسین.
اسمهسین داغلاردا بیرده یاز یئلی،
اؤتورون شههره گوجلو، گور سئلی!
قورودون اورهكده آرزو چشمهسین،
بوغون هر بیر یاندا آزادلیق سسین!..»
* * *
شَهْرین آلتی آیلیق امنیتینی،
پوزماغا صرف ائتدی او همّتینی!
شهریور آیینین ایگیرمی بیری،
گئجه وقتی، قازاق آلدی شههری.
حمله ائیلهدیلر آلا قاپییا،
قان قوسدوردولار او گئجه هامییا.
اؤلدوروب، قانتؤكوب، اود یاندیردیلار،
دونون ییغیب كؤچدو اؤلكهدن باهار.
امنیت پوزولدو، ظلم آلدی یئرین،
یئنه بؤیوک ملّت اولدو دیدهرگین.
اوچ یوز ائوی قازاق غارت ائیلهدی،
تولكولوك تاریخده باخ گؤر نئیلهدی؟
«مخبر السلطنه» گیرهنده شهره،
اوچ گونلوك غارته وئردی اجازه48.
سونرا «خیابانی» جنازهسینی،
ایستهییب قازاقدان،«- تئز گتیر!» دئدی.
«خیابانی» سحر دستنماز آلدی،
تحت الحنكینی بوینونا سالدی.
حسن، هاشم، محمود، رباب، فاطمه،
نمازا قالخدیلار آنایلا بیرگه.
نماز قورتارمامیش دؤیولدو قاپی،
«سرتیب زاده» ایدی. «- گلمه هئچ بری.»
دئدی: «ائوده قال، هئچ ائشیگه چیخما،
گؤزله منی گلیم سنین دالینجا.»
لاكن او گلمهدی ناهارا قدهر.
شیخ محمد قالدی، ائتسین نهتههر؟
من یازا بیلمیرم، سن دوشون درین:
باخ قیزیم، یئرینه «سرتیپزاده»نین،
قازاقلار گلدیلر گون اورتا چاغی،
توتسونلار بو ائوده بیر «اولو یاغی».
خیابانی دامدان قاچیردی داما،
خیر النساء وئردی تفنگی اونا.
ووردولار قازاقلار «خیر النّسا»نی،
ائله بیل زینب(س)ی یا كه زهرا (س)نی.
كیچیك اوشاقلاری اسیر ائتدیلر،
كتابین داغیدیب شِیخین، گئتدیلر.
وُ اُوْفُوا بــِالْعَهْد اِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْئــُولا
(الاسرا/ 34)
سؤز وئردی
«شیخ حسنعلی»یه سیغیندی رهبر،
شیخ، شجاعت ایله گؤستردی هنر.
ایچهری حیهطه خیابانینی
آپاریب، گیزلتدی او فدائینی:
قرآن فداییسین، دیل فدائیسین،
اسلام فدائیسین، ائل فدائیسین.
گونشی گیزلتدی بیر زیرزمیده،
شیطان آت اوینادیر، باخسن طالعه!
او گئجه، او ائوده كیمسه یاتمادی،
باشیندان پریشان فكری آتمادی.
خیاللار او گئجه گؤیلره اوچدو،
دئدیلر:«- مقدّس آرزولار پوچدو!»
گؤزلرده گؤز یاشی حلقهلهنیردی،
گؤیدن یئره ماتم هئی الهنیردی.
صاباحا یوللانان آرزو قوناغی،
یاندیرا بیلمیردی بیرجه چیراغی.
دئدی كی:«- اذن وئر!»شیخ حسنعلی:
«- گئدیم باشدان ساووم باشا گلنی.
دانیشیم مخبر السلطنه ایله،
سنی عفو ائیلهدی او كافر، بلكه!»
خیابانی دئدی:«- جناب شیخ! آمان!
معنوی مقامین یوكسكدیر اوتان!
او نامردجهسینه ووروبدو خنجر،
نامرد ایله دوستلوق اولور نه تههر؟»
شیخ دئدی:«قویگئدیم بلكهتاپدیم یول،
سن ده بیر آز دگیش، بیر آز ساكت اول!»
خیابانی دئدی:«- جناب شیخ! دینله!
اوّل ایلقاریم وار منیم دینیمله.
مقدّس بو یولدا شهید اولماغی،
سئچمیشم، سئچمهرم آلچاق قالماغی.
منهده سنهده حسین (ع) مولادیر،
باشیمیز اوستونده واردیر بیر قادر.»
اوزونو، گؤزونو اؤپدو شیخ اونون،
دئدی:«- قال ائویمدهسن، اولسون بوگون.»
شیخ محمد اونا بیرده سؤز وئردی:
«- گؤرسم من ائوینده سنین قازاقی،
مرمی اویناتمارام، تفنگ آتمارام،
من بو ماجرایا سنی قاتمارام.»
وَلا تَـقُولُو لِمَنْ یقْتــَلْ فی سَبیلِ الله اَمْواتٌ بَلْ اَحْیاء وَلكِنْ لا تــَشعُرُون.
(البقره/ 154)
شهادت
اوگون بیردن بیره ایكیندی چاغی،
حیهطده شیخ گؤردو دؤرد بئش قازاقی.
الینده تفنگی وورا بیلهردی،
آیاغی اوستونده دورا بیلهردی.
بیرلحظه دوشوندو، وئرمیشدی ایلقار،
اؤز - اؤزونه دئدی ایندی اوچ یول وار:
«بیرینجی یول، همن تسلیم اولماقدیر،
بو یولو سئچن هر بیركس آلچاقدیر.
ایكینجی بودور كه قازاقی وورام،
بیرداها ترپهنیب آیاغا دورام.
بودا ممكن دگیل، دوستا وئردیم سؤز،
منیم عملیمه دُنیا تیكیب گؤز.
اونا دئدیم كی: «من ائتمرم دعوا.
باخ، سنین ائوینده سالمارام غوغا.»
اوچونجو یول قالمیش: شهادت یولو،
دوزگونلوك، صداقت، عشق ایله دولو.»
* * *
ایگیرمی ایكینجی گون شهریورده،
ماتم اؤز قانادین سرمیشدی یئره.
بیر داها عاشورا تكرار اولوردو،
بیر باغری قان لاله یئنه سولوردو.
بیر باشقا شهیده مزار قازیلدی،
اونون باش داشینا بئله یازیلدی:
«عشقین معراجینا شهید قاووشدو،
ملگیده اؤتدو، گؤیدن ساووشدو.
فضیلت شهیدی49 أوچدو گؤیلره،
جسدی اورادا سریلدی یئره.
عقیده اوغروندا، مرام اوغرواندا،
مسلكی اوغروندا ، اینام اوغروندا،
شهید اولدو، حسین (ع) مولاسیكیمی.
آغریسی آغریدیر منیم قلبیمی.»
وَالسَّلاُم عَلَیـْكُم وَ رَحْمَةُ الله وَ بَرَكاتــُهُ
فاتحه
جسدی سوروندو خیاوانلاردا،
یوز مینلر قورولدو ختم او شهیده.
غصب كار باغلادی هر بیر مسجدی،
تبریزده اورهكلر دؤندو مسجده.
بیر ده « صادقیه » مدرسهسینده،
گیزلیجه فاتحه اوخوندو اونا50.
هر كسین آغزیندان آتش یاغیردی،
بازاردا، کوچهده چوخ یانا - یانا.
آغلادی تهراندا رشتده، شیرازدا،
حقّین بارداغیله سیراب اولانلار.
دئییب آغلاشدیلار فارس شاعرلری،
انسانلیق مُلكونه قدم قویانلار:
«مظلوم خیابانی» قانی قایناسا،
بوتون كفن گئیهر ایران اؤلكهسی.51
گؤیلرده تفنگی اونون اویناسا،
بورویر دُنیانی حقّین نفسی.
اتك يازيلار:
1. جزء عمه ايله بيرليكده «ياسين» سورهسينه قدهر كي سورهلر.
2. حاج ميرزا حسن رشديه. امثال لقمان، تبريز، داش باسماسي، ص38.
3. بادامچي، ص 23.
4. بادامچي، ص24.
5. بادامچي. ص 24.
6. تبريز انجمنينده شيخ محمد خياباني، ثقةالاسلام، معين الرعايا، ميرزا اسماعيل نوبري، شيخ سليم، ميرزا حسين واعظ، حاج اسماعيل اميرخيزي، شيخ علي اصغر ليلاوائي، سيدالمحققين و ... عضو ايديلر.
7. قلي زاده. ص 50.
8. روزنامه انجمن، 1.نجي ايل، 3.نجو ساي.
9. تاريخ مشروطه ايران، ص 673.
10. بادامچي، ص24.
11. حاج ميرزا اسماعيل نوبري و شيخ محمد خياباني 1327 -نجي ايلين شوال آييندا تبريز وكيلي اولاراق تهرانا گئتديلر.
12. ايل 1290 گون 7 آذر (7 ذيحجه 1329 ق.) ده روسيه دؤولتينين ايران مجلسينده 48 ساعتليك اولتيماتومو اوخوندو.
13. تاريخ هجده ساله آذربايجان، ص 477.
14. «ثقةالاسلام»، لقبيايلهمعروف اولان ميرزا عليبنموسيبنمحمد بنشفيع ه. 1285-نجي ايلده تبريزده دوغولموش و ه.1319-نجو ايلين عاشوراسيندا اورادا شهيد اولموشدور. او، توركجه، عربجه، فارسجا و فرانسيزجا اثرلر مؤلفيدير.
15. تزار حكومتينين تبريزدهكي روس قونسولو ايله بيرليكده انگلتره آنلاشماسي ايله هـ.-1330نجو ايل عاشورا گونونده تبريز شهرينده انقلاب شعلهلريني ياتيردماق ايچون،ثقةالاسلام تبريزي، شيخ سليم، ضياء العلما، صاذق الملك، محمد قلي خان و عليمسيونون ايكي اوغلو قدير و حسن «باغشمال» يئرينده دارا چكيلديلر.
16. اِنَّ الفُؤادَ لَهذا الزّر، مَلْهوُب،
والدَّمْعَ في ذلِكَ المَفْجوع مَسْكوب!
كَيْفَ السّلو عَن الخطب الفَضيح وَ قَد
اشْجِيَ الْقُلُوب وَ مِنْها الصَّبْر مَصْلوُب.
اِنَّ الرّضائي اِذا بِالْحُزْن حُرَّر في
تاريخِهِ ثِقَةِ الاسلام مَصْلُوب.
(حبل المتين، ايل 20، ساي 12، رمضان 1330 ه.) شهيد ثقۀالاسلام ايچون باخين: آذربايجان شهيد عاليملري، ص12)
17. «صمدخان شجاع الدؤوله»نين باش كسمه، آدام شقهلمه و مجاهيدلري داردان آسماسي حاقيندا حتي كسرويده اعتراض ائدير. باخين: تاريخ هجده ساله آذربايجان، ج1، ص337 «آدم كشي هاي صمدخان» بحثي.
18. آذري. ص 37.
19. حاج محمدعلي آقا بادامچي، سونرالار بير نئچه دوستلاري ايله بيرليكده «شرح حال واقدامات شيخ محمد خياباني» آدلي كيتاب يازدي (1304ش. برلين).
20. مكي. ص 39.
21. بادامچي، ص27.
22. شيخ محمد خياباني «تجدد»ون امتياز صاحيبي و مسئول مديري سئچيلدي (بادامچي، ص28).
23. شهيد ثقۀالاسلام ايچون يازيلان خلق شعري.
24. جمعه 25 خورداد 1296 گونونده شهيدلردن تجليل مراسيمي قورولدو.
25. آذري. ص95.
26. آذري، ص 137.
27. مرداد 1298ده دؤردونجو مجليس سئچگيلري باشلاندي.
28. قرارداد 1919.
29. آذري، ص 32.
30. ئونرمك: پيشنهاد ائتمك.
31. ساو Sav ، توركجهميزده «پيغام» دئمكدير. ساوچي: پيغمبر.
32. وثوق الدؤوله ئوزو انگلتره دؤولتيندن 130 مين ليره رشوه و سيغيناجاق حقي آلميشدي.اونا ايكي ميليون ليره بورج وعدهسيده وئريلميشدي.
33. ماژور بيورلينيق، نظميه رئيسي كيمي 24 بهمن 1298 گونونده تبريزه گيردي.
34. محله جوانلاري حبسخانايا حمله ائديب ميرزا باقري آزاد ائتميشلر.
35. ميرزا تقي رفعت، شيخ محمد خيابانينين كاتبي و «تجدد» ايله «آزاديستان» درگيلرينين باش يازاري ايدي. (سهند هفتهليگي، شهريور 1371).
36. شنبه، 28 حمل 1299.
37. يكشنبه، 29 حمل 1299.
38. دوشنبه، 30 حمل 1299.
39. فرزاد، ص8.
40. پنجشنبه 2 ثور 1299. فرزاد، ص 20.
41. همان، ص 97.
42. همان، ص97
43. تبريز انقلابچيلارينا قارشي چيخان آلمان سفيري.
44. آذري، ص 408.
45. فخرائي، ص 370.
46. مهديقلي خبرالسلطنه، شهريور 1299 (ذيحجه 1338 هـ . ) تاريخينده تبريزه گيردي.
47. قليزاده، ص167.
48. قليزاده، ص 170.
49. حكيمي، ص 169.
50. قليزاده، ص180.
51. فارس شاعيري محمد تقي بهارين آشاغيداكي شعرينه اشارهدير:
گر خون خياباني مظلوم بجوشد،
سرتاسر ايران كفن سرخ بپوشد.
بيز احسان شكرخدا و ائلدار صديق ايكيميز بيرليكده «حسين دوزگون»ون شعرلري و ادبياتي يازيلاري و اونون باره سينده اولان شعرلري و ادبي يازيلاري بو وبلاقدا سيزه سوناجاغيق. اوميد ائديريك لذت آپاراسيز.